تعمیق تجارت ایران با اوراسیا در سایه جنگ؛ رشد واردات و افت محدود صادرات

به گزارش شاخص ۳۶۰، آمارهای رسمی تجارت خارجی ایران در دوازده‌ماهه سال ۱۴۰۴ از تغییر جهت معنادار در الگوی مبادلات کشور با اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا حکایت دارد؛ تغییری که در بستر تحولات ژئوپلیتیکی اخیر، به‌ویژه جنگ تحمیلی، شتاب گرفته و به تقویت پیوندهای تجاری با این بلوک اقتصادی منجر شده است.

بر اساس داده‌های گمرکی، مجموع صادرات ایران به پنج کشور عضو این اتحادیه شامل ارمنستان، بلاروس، روسیه، قزاقستان و قرقیزستان در سال ۱۴۰۴ به حدود ۵ میلیون تن به ارزش ۲ میلیارد دلار رسیده است. این در حالی است که صادرات ایران به این کشورها در سال ۱۴۰۳ حدود ۵.۱ میلیون تن بوده که نشان‌دهنده کاهش ۲.۵ درصدی در وزن صادرات است. با این حال، افت ارزش ارزی صادرات تنها ۱.۵ درصد گزارش شده که بیانگر حرکت نسبی ترکیب کالاهای صادراتی به سمت اقلام با ارزش افزوده بالاتر است.

در سوی مقابل، واردات ایران از این پنج کشور در سال ۱۴۰۴ به حدود ۹.۸ میلیون تن کالا به ارزش ۴.۹۶ میلیارد دلار رسیده است. این ارقام در مقایسه با سال ۱۴۰۳ که حجم واردات حدود ۸.۷ میلیون تن بوده، نشان‌دهنده رشد ۱۱ درصدی در وزن و افزایش قابل توجه ۲۰ درصدی در ارزش واردات است؛ موضوعی که از افزایش وابستگی تجاری ایران به این منطقه حکایت دارد.

تراز تجاری منفی؛ چالش پیش‌روی سیاست‌گذاران

برآیند این مبادلات نشان می‌دهد تراز تجاری ایران با کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا در سال ۱۴۰۴ با کسری ۲.۹۶ میلیارد دلاری مواجه بوده است؛ به‌گونه‌ای که حجم واردات بیش از دو برابر صادرات ثبت شده است. هرچند این روند از منظر تأمین نیازهای داخلی، به‌ویژه در حوزه کالاهای اساسی و مواد اولیه، قابل توجیه ارزیابی می‌شود، اما در عین حال به‌عنوان یک چالش جدی در مسیر دستیابی به توازن تجاری مطرح است.

اوراسیا؛ محور جدید تأمین و تجارت

تحلیل روندهای تجاری نشان می‌دهد که تحولات اخیر منطقه‌ای، به‌ویژه جنگ ۴۰ روزه که مسیرهای جنوبی تجارت کشور را تحت تأثیر قرار داد، نقش مهمی در تغییر جهت‌گیری تجاری ایران داشته است. در این شرایط، کریدورهای شمالی و شرقی اهمیت بیشتری یافته و اتحادیه اقتصادی اوراسیا به یکی از مبادی اصلی تأمین کالاهای اساسی، نهاده‌ها و محصولات صنعتی تبدیل شده است.

در این میان، روسیه به‌عنوان بزرگ‌ترین اقتصاد این اتحادیه، سهم قابل توجهی از مبادلات را به خود اختصاص داده و نقش پیشران در افزایش سطح همکاری‌های اقتصادی ایفا می‌کند. رشد ۲۰ درصدی ارزش واردات از اوراسیا در سال ۱۴۰۴ نیز نشان‌دهنده تشدید این روند، به‌ویژه در ماه‌های پس از جنگ، است.

زنگ هشدار برای صادرات

با وجود تعمیق روابط تجاری، کاهش ۲.۵ درصدی وزنی صادرات در کنار رشد دو رقمی واردات، نشانه‌ای از عدم توازن در توسعه مبادلات محسوب می‌شود. کارشناسان بر این باورند که برای جبران این شکاف، باید سیاست‌های فعال‌تری در حوزه توسعه صادرات غیرنفتی به بازارهای اوراسیا اتخاذ شود.

در این راستا، حوزه‌هایی مانند محصولات معدنی، مواد غذایی، مصالح ساختمانی و محصولات کشاورزی از ظرفیت بالایی برای افزایش سهم ایران در بازار این منطقه برخوردارند و می‌توانند به بهبود تراز تجاری کمک کنند.