چرخش راهبردی در نقشه تجارت خارجی؛ عبور از تمرکز بر بنادر جنوبی

به گزارش شاخص ۳۶۰، رئیس‌جمهور در جلسه اخیر هماهنگی تسریع در تأمین کالاهای اساسی، دارو و مدیریت مسیرهای جایگزین واردات که با حضور وزرای اقتصادی، رئیس کل بانک مرکزی و مسئولان دستگاه‌های مرتبط برگزار شد، بر ضرورت فعال‌سازی حداکثری ظرفیت‌های لجستیکی، تجاری و دیپلماسی اقتصادی کشور برای حفظ ثبات بازار و استمرار زنجیره تأمین تأکید کرد.

بر اساس گزارش ارائه شده در این نشست، در نتیجه رایزنی‌های گسترده با کشورهای همسایه، ظرفیت بخش قابل توجهی از مبادی مرزی زمینی و مسیرهای جایگزین حمل‌ونقل برای تسهیل واردات کالا فعال شده و روند ورود کالاهای اساسی به کشور در حال انجام است. رئیس‌جمهور همچنین بر استفاده حداکثری از ظرفیت بنادر شمالی، توسعه کریدورهای جایگزین تجاری و بهره‌گیری از ظرفیت کشورهای همسایه از جمله پاکستان، روسیه و جمهوری آذربایجان برای تأمین و واردات برخی اقلام مورد نیاز تأکید کرد و خواستار تسریع در اجرای توافقات مرتبط شد.

عبور از تمرکز تاریخی بر بنادر جنوبی

طی دهه‌های گذشته، بخش عمده تجارت خارجی ایران از طریق بنادر جنوبی کشور انجام می‌شد و بنادر مهمی نظیر بندر امام خمینی، بنادر استان هرمزگان و بوشهر، نقش اصلی را در واردات کالاهای اساسی و مواد اولیه برعهده داشتند. اما شرایط جدید موجب شده است سیاست‌گذار اقتصادی به سمت بازطراحی نقشه لجستیکی کشور حرکت کند.

در همین راستا، چندی پیش وزیر امور اقتصادی و دارایی اعلام کرد که با توجه به کندی ایجاد شده در برخی بنادر جنوبی، انتقال بخشی از کریدورهای وارداتی به بنادر شمالی و مرزهای زمینی در دستور کار قرار گرفته است. همچنین کارگروه‌های ملی و استانی برای رفع موانع واردات، صادرات و ترانزیت کالا تشکیل شده‌اند تا تجارت خارجی کشور با کمترین اختلال ادامه یابد.

این تصمیم در واقع به معنای پایان وابستگی انحصاری به یک مسیر مشخص و حرکت به سمت یک شبکه چندمسیره در تجارت خارجی کشور است؛ رویکردی که بسیاری از اقتصادهای درگیر بحران‌های ژئوپلیتیکی نیز از آن بهره می‌برند.

کریدورهای شمالی؛ از ظرفیت مغفول تا مزیت راهبردی

یکی از مهم‌ترین ابعاد این سیاست، فعال‌سازی ظرفیت‌های کریدورهای شمالی کشور است. این مسیرها از طریق دریای خزر و همچنین مرزهای زمینی شمال‌غربی و شمال‌شرقی، دسترسی ایران به بازارهای اوراسیا، قفقاز و مسیرهای ترانزیتی اروپا و آسیای مرکزی را فراهم می‌کنند.

اگرچه توسعه کریدور شمال ـ جنوب طی سال‌های گذشته در اسناد راهبردی کشور مطرح بوده، اما تمرکز زیرساختی بر بنادر جنوبی موجب شده بود این ظرفیت‌ها کمتر مورد استفاده قرار گیرند. اکنون شرایط جنگی و ضرورت حفظ جریان تجارت خارجی، موجب شده این کریدورها از یک پروژه توسعه‌ای به یک ضرورت راهبردی تبدیل شوند.

کارشناسان معتقدند توسعه این مسیرها علاوه بر کاهش ریسک تمرکز تجارت در یک منطقه جغرافیایی، می‌تواند هزینه‌های ناشی از اختلالات احتمالی را کاهش داده و انعطاف‌پذیری زنجیره تأمین کشور را افزایش دهد.

کاهش زمان ترخیص؛ حلقه مکمل راهبرد جدید

در کنار تغییر آرایش جغرافیایی تجارت خارجی، دولت همزمان بر تسهیل فرآیندهای گمرکی نیز تمرکز کرده است. بر اساس آمارهای اعلام‌شده، زمان ترخیص کالاهای اساسی در اوج بحران از حدود ۱۷ روز به نزدیک ۹ روز کاهش یافته است.

این کاهش زمان ترخیص، صرفاً یک دستاورد اجرایی محسوب نمی‌شود، بلکه بخشی از راهبرد کلان حفظ امنیت اقتصادی کشور است. در شرایطی که هرگونه تأخیر در ورود کالاهای اساسی می‌تواند زنجیره تأمین را با مشکل مواجه کند، تسریع تشریفات گمرکی نقش مهمی در جلوگیری از کمبود کالا و حفظ ثبات بازار ایفا می‌کند.